Nereye koşuyorsun?
Kimi kurtarmaya, kime nizam vermeye yetiyor nefesin? Bütün bir ömrü başkasının adımlarını sayarak, ötekinin niyetini tartarak geçiren biçare adam... Sen kendinden kaçıyorsun. Yüzünü ötelerin gürültüsüne çevirişin, kendi kalbindeki o korkunç tenhalıkla karşılaşmamak içindir. Kendi kuyunun dibindeki zifiri karanlığa inmeyen, başkasının deryasında serinlik bulabilir mi? Kendine kör olanın, başkasına göz olması mümkün mü?
İnsanın en büyük illüzyonu, dünyayı dışarıda bir yerlerde zannetmesidir. Sanırsın ki maraz sokaklardadır, kötülük ötekindedir, kargaşa başkalarının eksikliğinden neşet etmektedir. Oysa gördüğün her suret, içeride mühürlediğin bir kapının aralanmasından ibaret. Şehrin sokaklarında seni çileden çıkaran o öfke, ötekinin değil; senin kabullenmekten kaçtığın kendi hamlığındır. Sende karşılığı olmayan bir marazı, başkasının bünyesinde teşhis edemezsin. Kalbinde kibir tohumu taşımayan, başkasının gururuna bu denli bilenmez; içinde gizli bir haset barındırmayan, ötekinin tebessümünden rahatsız olmaz. Dışarıda gördüğün her çarpıklık, aslında kendi iç denizinde çalkalanan bir dalganın kıyıya vurmuş köpüğüdür.
İnsanoğlu asırlardır kendi içine bakmaktan korktuğu için bakışlarını hep dışarıya, başkalarının hayatlarına dikmiştir. Bir başkasının hatasını ayıklamak, kendi kusurlarıyla yüzleşmekten kıyaslanamaz derecede kolaydır. Fakat bu kolaylık, ruhu iyileştiren değil, aksine uyuşturan sahte bir afyondur. İnsan başkasını yargıladıkça kendi içindeki adaletsizliği örter; başkasına ders verdikçe kendi cahilliğini gizlediğini sanır. Oysa kaçtığın her içsel gerçeklik, seni adımladığın her sokakta, çaldığın her kapıda ve baktığın her yüzde yeniden yakalayacaktır.
Kendini tanıyan, herkesi tanır.
İnsan, kendi nefsinin labirentlerinde yürümedikçe insanlığı okuyamaz. Kendi hırsıyla, zayıflığıyla, en mahrem korkularıyla yüzleşip onunla helalleşmeyen bir akıl; ötekinin sürçmesini gördüğünde eline derhal taş alır. Neden biliyor musun? Çünkü kendi lekesini tanımıyordur. Kendi lekesini, kendi hamlığını bilen ise taş fırlatmaz; durur, ibretle bakar ve sükûttan bir zırh örer. İnsanın insanı bilmesi, mektep sıralarında öğrenilen kitabi bir malumat yahut ezberlenmiş kaideler bütünü değildir. İnsanın kendi aynasında süzdüğü o mahrem acziyeti, bir başkasının simasında gördüğünde merhametle tanıyabilme halidir.
Kendi derinliklerine inme cesareti gösteremeyen her fert, başkalarının yüzeyinde boğulmaya mahkumdur. İnsan kendi nefsindeki gizli meyilleri, bencil arzuları ve karanlık köşeleri tek tek keşfetmedikçe, toplumdaki çatışmaları anlamlandıramaz. Dünya, iç dünyasını fethedememiş insanların dışarıda kurduğu düzensiz bir harp meydanıdır. Sen kendi kalbindeki savaşı bitirmediğin sürece, harici dünyada barış araman bir serabın peşinden koşmaktan farksızdır. Kendini bilmek, kendi sınırlarını, eksiklerini ve zaaflarını çırılçıplak görebilmek demektir. Bu görüş gerçekleştiğinde, ötekinin hatası bir nefret nesnesi değil, insani acziyetin bir yansıması olarak tecelli eder.
Peki ya merhamet kisvesine bürünen o büyük yalan? "Herkesin derdine koşuyorum, herkese derman oluyorum" diyorsun. Bak bakalım o telaşına; kendi yıkıntının ortasında durmaya cesaretin olmadığı için mi başkasının enkazına sığınıyorsun? Kendi hanesi alevler içinde yanarken, komşunun bahçesindeki otları temizlemeye kalkanın aklından ve niyetinden şüphe edilmez mi? Başkasının yarasını sarmak, çoğu zaman kendi kanayan yaranı görmezden gelmenin en meşru ve süslü yoludur. Bu telaşlı iyilikseverlik, aslında derin bir kaçışın, kendi nefsiyle baş başa kalamayışın dramatik bir tezahürüdür.
Kendine yardım eden, herkese yardım eder.
İçindeki amansız iç savaşı bitirememiş bir adamın başkasına uzatacağı el, şifa dağıtmaz; örtülü bir tahakküm kurar. Kendine dürüst olmayan, kendi zindanına bir kandil yakmayan insanın merhameti; çorak vadiye dökülen bir avuç sudur. Çabucak buharlaşır ve geride yalnız balçık bırakır. Hakiki derman, haznesi dolup taşan pınardan sızan sudur. Pınar kendisiyle dolmadıkça etrafı yeşertebilir mi? İçi boş bir kabın başkasına verebileceği bir damla serinlik olabilir mi? Kendi ruhi muhtevasını zenginleştirmemiş bir kimsenin cömertliği, kağıttan yapılmış bir çiçeğin koku yaymasını beklemeye benzer.
Sahte dermanlar, hem vereni hem de alanı kandıran ilüzyonlardır. Kendi iç varlığında adaleti tesis edememiş bir hamalın omuzlarında taşıdığı yük ne kadar ağır olursa olsun, sadaka verdiğini zannettiği an aslında bir borç tahsilatı yapmaktadır. Gerçek merhamet, kendi varlığını tamamlamış ve o tamamlanmışlığın tabii bir sonucu olarak dışarıya taşan bir gönül zenginliğidir. Aksi takdirde, yapılan her hamle başkalarının muhtaçlığından beslenen bir ego tatminine dönüşür.
Kendine yardım etmek, dünyevi bir konfora sığınmak, sorumluluklardan kaçmak yahut kibre saplanmak değildir. Aksine, kendi iradeni felç eden vesveselerden arınmak, ruhunu zehirleyen evhamları kesip atmak ve varlığının ağır mesuliyetini tereddütsüz omzuna almaktır. Sen kendi içindeki nefreti bir damla hikmetle söndürdüğünde, bu şehri yakacak büyük bir yangının önüne set çekmiş olursun. Kendi vicdanını ayağa kaldırdığında, çürümeye yüz tutmuş bir toplumun omurgasını doğrultursun. Çünkü bir cemiyet, tek tek fertlerin iç dünyalarının toplamından başka bir şey değildir.
Bugün ekranlardan, kürsülerden, sokaklardan yükselen gürültüye bak. Herkes bir diğerine parmak sallıyor, herkes başkasının ahlakını sorguluyor. "Öteki ne yapmalı, öteki nasıl durmalı?" sorusu, şifanın değil; marazın kökleşmesidir. Başkasını düzeltme sevdası, insanın kendi kusurlarıyla yüzleşmekten kaçınmak için icat ettiği en eski maskedir. Bir toplumun ıslahı, bireylerin birbirini terbiye etme hırsıyla değil, her bireyin kendi iç bahçesindeki ayrık otlarını temizleme gayretiyle başlar.
İçsel nizamını kuramamış kitlelerin adalet söylemleri, kurak topraklarda fırtına koparmaya benzer; yalnızca toz kaldırır ama tek bir tohumu dahi yeşertmez. Herkesin başkasının hesabını gördüğü bir dünyada, hiç kimse kendi defterini kapatamaz. Oysa kendi iç muhasebesini tam bir dürüstlükle tamamlayan insan, toplumun içinde sarsılmaz bir sütun gibi yükselir. O sütunun varlığı, etrafındaki kargaşayı kendiliğinden teskin etmeye yeter.
Bakışın yönü değişmedikçe bu maraz iyileşmez. Dışarıdaki gürültüyü sustur. İçerideki o mühürlü odaya gir. O odada süslü yalanlar, meşrulaştırılmış gerekçeler yahut başkalarını suçlayan konforlu savunmalar yoktur; orada yalnız sen ve hakikatin kaçınılmaz yalınlığı vardır. O odaya girmekten korktuğun sürece, dış dünyada kurduğun tüm düzenler birer kâğıttan kule gibi yıkılmaya mahkûmdur.
Adalet mi istiyorsun? Önce kendi nefsini terbiye et, kendi kararlarında ve arzularında adil ol. Huzur mu arıyorsun? Önce zihnindeki kaosa nizam getir, içindeki karmaşayı düzene sok. Kendi karanlığına kandil yakan, etrafındaki yolcuların da yolunu aydınlatır. Bunu yaparken de kibre düşmez; bilir ki kandilin ışığı kendinden değil, hakikatin ezeli kaynağından gelmektedir.
Sözü uzatıp laf kalabalığı yapmaya hacet yok. Şerh edilecek, süslenecek bir şey kalmadı. Ayna tam önündedir. Şimdi sor kendine: Kendi içindeki kargaşayı teskin etmekten kaçıp dışarıda nizam ararken, hangi aynanın seni kandırmayacağını zannediyorsun? Yüzleşmekten kaçındığın o ayna, sen kaçtıkça büyüyen ve en nihayetinde kaçacak hiçbir yer bırakmayan tek hakikattir.
